مشاهیر کاشان

امیرحسین آریان پور

انتشار 6 ماه قبل مشاهیر کاشان
امتیاز مطلب
4.7 (93.33%) 3 votes
امیرحسین آریان پور
4.7 (93.33%) 3 votes

امیرحسین آریان‌پور جامعه‌شناس، نویسنده، فرهنگ‌نویس، مترجم، ایرانی و از اعضای حزب توده ایران بود. او از ایل بیرانوند و اصالتاً کاشانی و نوهٔ نایب حسین کاشی بود.

 

آریان‌پور هشتم اسفند ۱۳۰۳ در تهران به دنیا آمد.

او از اخلاف عصیانگران نایبی کاشان بود و از طرفی نسبتی هم با خاندان ملک‌المورخین سپهر نویسنده ناسخ التواریخ داشته‌است.

او در سن ۱۸ سالگی یعنی در سال ۱۳۲۱ در مسابقات بوکس خراسان و در سال ۱۳۲۳ در مسابقات وزنه‌برداری چندملیتی خاور نزدیک اول شد.

او از نظریه‌پردازان در زمینه علم جامعه‌شناسی و علوم اجتماعی نیز به‌شمار می‌آید و در گسترش آن بیشترین تلاش‌ها و خدمات را در حوزه پژوهش و تحقیق به عمل آورد.

او در سه زمینه، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی و معرفت‌شناسی گام‌های ارزنده‌ای برداشته و خلاقیت علمی را با درونمایه جنبه‌های اخلاقی دانش و پژوهش به عنوان وجه مشخصه تلاش‌هایی همراه داشت.

کار عظیم او تدوین فرهنگ تفصیلی علوم اجتماعی (در حوزه فرهنگ فلسفه و جامعه‌شناسی) به چهار زبان فارسی، انگلیسی، فرانسه و آلمانی است که در مدت زمانی بیش از چهل سال به طول انجامیده و بی شک، یکی از مهمترین آثار فرهنگ تفصیلی علوم در زبان پارسی و یکی از گرانبهاترین و بزرگترین آثار امیرحسین است که حاوی سیصدهزار فیش بوده و تاکنون انتشار نیافته‌است.

وی پسرخالهٔ سهراب سپهری شاعر بزرگ  کاشانی و از نوادگان نایب حسین کاشی است.

عکس Image result for ‫امیرحسین آریان پور‬‎ amir-hossein-ariyan-pour

امیرحسین آریان‌پور 
نواده‌ی «پهلوان‌ حسین‌ سالار اسلام» بود. شورشگری یاغی که خونش را رضاخان پهلوی بر زمین ریخت. این نواده‌ی فرهیخته، هرچند مثل پدربزرگ خویش، آماج خشم و کین زمامداران عصر خویش بود، اما دارایی‌اش در این رزم، سلاح دانش بود و نه چون جدش دوهزارسوار تفنگچی.

در پژوهشی با ارزش به نام «طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطیت» که «علی دهباشی» با همکاری «محمدرضاخسروی» در مورد مبارزات «پهلوان حسین سالار اسلام» انجام داده‌اند، مبارزات این خاندان اهل کاشان با مظاهر جور و ظلم زمان خویش به صراحت و روشنی آمده است. پدر بزرگ که به جرم «یاغیگری» و ستاندن مال مالکان غارتگر و تقسیم غنایم در میان رعیت مظلوم و فقیر، بارها در سیاهچال‌های مخوف به بند کشیده شده بود خود شاعر بود و روحیه‌ی سرکش و بلندی داشت.

پدر بزرگ او که با نام «» نیز شناخته شده است، سرکرده‌ی جنبشی بود که در جریان انقلاب مشروطیت در جبهه‌ی انقلاب قرار گرفت و با مبارزان بزرگ جنبش مشروطیت همدلی‌ها و هم‌رزمی‌ها کرد.

در سال هزار و سیصد و سی و پنج قمری او همگام با سایر سران جنبش نایبی، با سران جنبش مشروطه چون حیدرخان عمواوغلی، خیابانی، ستارخان و باقرخان متحد و همراه بود. جنبش نایبیان همگام با جناح تندرو حزب دمکرات و متحد با جناح رادیکال جنبش مشروطیت، از راهنمایی‌های عمواوغلی بهره جستند و گروهی از انقلابیون آذربایجان را برای تعلیم نایبیان در کاشان نگه‌داشتند.

جنبش نیک‌خواهانه‌ی نایبیان منحصر به مبارزات عدالت‌پژوهانه در ایران نبود. در صفحه‌ی دویست و هفتاد و شش «طغیان نایبیان» از قول «اسماعیل رایین» آمده است:

«نایبیان پس از درگیری انقلاب روسیه، ظاهرا با میانجی‌گری «احسان‌الله دوستدار» و حیدر عمواوغلو، با مقامات روسیه‌ی انقلابی ارتباط پیدا کردند و از آن پس نسبت به انقلابیون روسی همدردی نشان دادند. مثلا در برخورد با سربازان فراری ارتش تزاری، آنان را به ترک صفوف ضد انقلابیون برمی‌انگیختند و به سربازان فراری پناه می‌دادند. حتی آنان را برای بازگشت به وطن انقلابی خود، از درون کویر به ناحیه‌ی خزر می‌رساندند. گذشته از اینها گروهی از نایبیان جوان به یاری «امیرمهدی»، پدر امیرحسین آریان‌پور، و به همت «محب‌علی دبیر سپهری»، انجمنی که مبلغ افکار انقلابی بود و بعدها «کمیته‌ی سرخ» نام گرفت در کاشان به پا کردند.

محبوبیت نایبیان که از مبارزه‌ی آنان با استبداد و سلطه‌ی بیگانه‌بر کشور ناشی شده بود، در دل مردم خوب کویر آشیانه داشت. این محبوبیت چنان بالا گرفته بود که بعد از اعدام بزرگان و سران جنبش نایبی به دست رضاخان، مردم کویر به سرایش ترانه و افسانه‌سازی در مورد آنان دست زدند.

ملک‌الشعرای‌بهار، در کتاب «ادبیات عامیانه در عصر مشروطه»، چاپ هزار و سیصد و بیست و دو، صفحه‌ی هشت، از ترانه‌ای یاد می‌کند که مردم کاشان در ستایش نایبیان و «کمیته‌‌ی سرخ» زمزمه می‌کردند:

توی کویرها، در قلب ایران
میان دیو‌ها، در شهر کاشان

گلکار پیری نه‌تا نهال کاشت،
دیده به‌راه «بادشمال» داشت

پس از درگیری‌ی انقلاب روسیه، نایبیان همچنان که با مهربانی به روسهای سرخ می‌نگریستند، انگلیس را که یکه‌تاز میدان ایران شده بود و می‌خواست به وسیله‌ی نوکران ایرانی‌ی خود، پیمانی ننگین به ایران تحمیل کند، بیش از پیش مورد خصومت قرار دادند.»

عکس Image result for ‫امیرحسین آریان پور‬‎ amir-hossein-ariyan-pour

رضاشاه در سراسر دوران اقتدار خود «نایبیان» را با کینه و بدخواهی نگریست. این بدخواهی زاده‌ی سه عامل بود:

اول به‌این خاطر که رضاشاه در حمله‌ی خود به کاشان در سال هزار و سیصد و بیست و نه قمری، چون قول خود را دایر برخودداری از اشغال کاشان نقض کرد، مورد نفرت و دشنام نایبیان و مردم کاشان قرار گرفت.

دوم از این جهت که یکی از همسران رضاشاه، عصمت‌الملوک دولتشاهی، که دختر مجلل‌الدوله و مادر احمدرضا و حمیدرضا و محمودرضا و فاطمه پهلوی بود، قبلا نامزد «امیرمهدی» پدر امیرحسین بود، رضاشاه یاد آوری‌ی این خاطره را خوش نمی‌داشت!

سوم به این دلیل که نایبیان با «مدرس» به علت دشمنی‌اش با رضاشاه، روابط خوبی داشتند.

رضاشاه پهلوی که اموال نایبیان را هم چون بسیاری دیگر چاپیده بود! نه تنها طرح اموال به سرقت برده‌ی ایشان را مجاز می‌دانست، بلکه حتی به‌کار بردن نام ایشان را هم در رسانه‌های جمعی ممنوع کرد.

تا آن زمان چون مردم به نام‌های خود و نام پدرانشان شناخته و نامیده می‌شدند، نام خانوادگی مرسوم نبود. لذا حکومت پهلوی مردم را به برگزیدن نامی خانوادگی مجبور ساخت.

در این رابطه عموم نایبیان واژه‌ی «نایبی» را به عنوان نام خانوادگی برگزیدند. اما پلیس رضاشاهی به فوریت آنها را به ترک این نام وادار کرد. به دنبال این امر، هر یک از خانواده‌های طایفه‌ی نایبی به نامی دیگر درآمدند. به پیشنهاد «ملک‌المورخین‌سپهر» که با این خاندان دوستی داشت، «امیر مهدی» پدر امیرحسین، و برخی از برادران او، خود را «آریان‌پور» نامیدند.

«علی‌دهباشی» در صفحه‌ی چهارصد و پانزده کتاب «طغیان‌نایبیان» گوشه‌ای از فشارهای وارده از جانب حکومت محمدرضاپهلوی بر این خاندان را اینگونه شرح می‌دهد:

«در دوره‌ی محمدرضاپهلوی با وجود هرج و مرج و فراز و نشیب‌های سیاسی، دیکتاتوری همچنان برقرار بود، و هنوز دولتیان و اشراف، نایبیان را با دیده‌ی بدخواهی و کوچک‌شماری می‌نگریستند. کتاب‌نویسها و مقاله‌پردازها و رسانه‌های گروهی، مخصوصا رادیو و تلویزیون دولتی، به‌ندرت بدون تخطئه از نایبیان و نیز گردنکشان دیگر نام می‌بردند. مصاحبه‌ی رادیویی‌ی «علی‌اکبربینا»، رییس وقت دانشگاه تربیت‌معلم نمونه‌ای از این‌گونه تخطئه‌ها بود. وی که به سبب کوشش مداوم برای بسط نفوذ دربار، و به ویژه تشدید مداخلات ماموران آمریکایی در دانشگاه تربیت معلم، مورد انزجار هزاران دانشجو قرار داشت، و سرانجام با اعتراض علنی‌ی امیرحسین آریان‌پور، فرزند امیرمهدی مواجه شد، وقیحانه در مصاحبه‌ای موضوع فراموش شده‌ی نایبیان را به میان کشید و «یاغیان و یاغی‌زادگان نایبی» را به باد توهین و اتهام گرفت، چنان که همدستان او (هادی‌هدایتی، وزیرآموزش و پرورش و جمشیداعلم، سناتور دربارزده)، در شورای مرکزی‌ی دانشگاه‌ها، همان دشنامها را نسبت به آن معلم که صمیمانه زبان حال شاگردان معترض خود شده بود، تکرار کردندو اخراج و مجازات امیرحسین آریان‌پور را خواستار شدند. بدیهی است که در آن جو پراختناق، انتشار حقایق به دشواری امکان می‌یافت، چنان که در اوایل دهه‌ی هزار و سیصد و پنجاه شمسی، پلیس، سعیدسلطان‌پور شاعر و نمایشنامه‌نویس مردمی را که مانند «فکری» و «خیرخواه» در صدد تهیه‌ی نمایشی درباره‌ی طغیان نایبیان برآمد، با خشونت برحذر داشت.»

«علی دهباشی» در ادامه می‌نویسد:

«با وجود همه‌ی این فشارها و ارعابها، نایبیان در سراسر دوران پهلوی، آرام ننشستند. پدر امیرحسین، که بزرگ خاندان نایبی به‌شمار می‌رفت، با وجود این که زیر نظارت شدید پلیس بود و بارها و بارها بازداشت شد، تا توانست علیه حکومت به مبارزه پرداخت، و با میانجی‌ی فرزندان دلیرخویش، با گروه‌های سیاسی‌ی انقلابی همکاری کرد.»

امیرحسین آریان‌پور را شاید بتوان تاثیرگذارترین، دمکرات‌ترین و رزمنده‌ترین استاد در تاریخ‌ دانشگاهی‌ی ایران دانست. به همین دلیل وجود او از جانب عمله‌ی زور و جهل برتافته نمی‌شد.

او به سبب دارا بودن خصلت‌های فوق، در سال هزار و سیصد و بیست و دو از دانشگاه ادبیات دانشگاه تهران اخراج شد. در سال هزار و سیصد و سی و پنج از موسسه‌ی علوم‌اداری‌ی دانشگاه تهران اخراج شد. در سال هزار و سیصد و چهل و هفت از موسسه‌ی تحقیقات و مطالعات اجتماعی‌ی دانشگاه تهران اخراج شد. در سال هزار و سیشد و پنجاه و پنج از دانشکده‌ی الهیات و معارف اسلامی اخراج شد. قبل از این که پایان‌نامه‌ی دانشگاهی‌ی خود را با درجه‌ی دکترا، در دانشگاه «پرینستون» آمریکا به پایان برساند از آمریکا اخراج شد!

عکس Image result for ‫امیرحسین آریان پور‬‎ amir-hossein-ariyan-pour

امیرحسین آریان‌پور، در دهه‌ی بیست شمسی در رشته‌های علوم‌اجتماعی، علوم سیاسی، علوم‌تربیتی، فلسفه، ادبیات‌فارسی و ادبیات انگلیسی تحصیل کرد. او تحصیلات خود را در رشته‌ی علوم‌اجتماعی در دانشگاه آمریکایی‌ بیروت ادامه داد و در این رشته از آن دانشگاه فارغ‌التحصیل شد.

آریان‌پور به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و فرانسه تسلط کامل داشت. او زبان‌های ایران‌باستان، عربی و لاتین را نیز می‌دانست. در رابطه با این تسلط زبانی بود که او معادلات فارسی‌ی فراوانی را در گستره‌ی بسیط فلسفه و علوم اجتماعی وارد زبان فارسی کرد.

از آثار دکتر امیرحسین آریان‌پور، می‌توان به تالیفات زیر اشاره کرد:

نگاهی به جامعه‌شناسی‌ی نافرمانی، در آستانه‌ی‌رستاخیز، جامعه‌شناسی‌ی‌هنر، آیین‌پژوهش، و ترجمه‌های: سیرفلسفه در ایران، فرویدیسم و عرفان، زمینه‌ی‌جامعه‌شناسی و…

داریوش‌آشوری جامعه‌شناس مطرح ایرانی به مناسبت مرگ او، طی مصاحبه‌ای با رادیو بی‌بی‌سی گفت: «… در زمینه‌ی جامعه شناسی نقش مهمی که بازی کرد و اهمیت دارد، همین مساله‌ی معادل‌گذاری و وضع اصطلاحات بود که شاید بیش از هر کسی در نسل گذشته، یعنی نسل پیش از من، در این زمینه کار کرد. البته چهره‌های دیگری هم بودند

ولی آریان پور شاید وسیع‌تر از همه در این زمینه کوشش مستمر و سیستماتیکی کرد»

خانم آذر آریان‌پور، خواهر امیرحسین آریان‌پور نیز در گفت‌و گویی با این رادیو چنین گفت: «دلبستگی‌ی عظیم‌اش ایران بود، من دو سه مرتبه که ایران آمدم، فقط می‌آمدم و در منزل او می‌نشستم تا بتوانم از فضایل و کمال و ادب او استفاده بکنم. من این را نمی‌گویم برای تعصب خواهر برادری. هر فردی از مرگ برادر خودش متاثر می شود. تاسف من این است یک فردی با چنین مغز برجسته‌ای، با چنین انسانیت _ سواد هم نمی‌گویم، انسان با سواد در دنیا زیاد است _ (ازمیان ما رفته است). امیرحسین خیلی باسواد بود، ولی انسان باسواد کم نیست، اما انسان کم است. امیرحسین یک انسان بود و تمام عمرش طرزفکر اجتماعی‌ی خود را تغییر نداد. معتقد به یک ایدئولوژی بود.»

آذر آریان‌پور در بخشی دیگر از اظهاراتش چنین گفت: «یک بار ندیدم از بیماری خودش(پارکینسون) بنالد، همیشه می‌گفت باید به آینده فکرکرد. من هرچه به او فکر می‌کنم به آینده فکر می‌کنم… همیشه می‌گفت آینده را باید برای جوان‌ها درست کرد و به جای گذاشت.»

«یاور استوار» شاعر ایرانی مقیم سوئد که خود از شاگردان امیرحسین آریان‌پور بوده است، درسوگنامه ای چنین می‌نویسد:«من یادداشت‌های بی‌شمار و به دقت کلاسه‌بندی شده‌ی استاد را بارها دیده‌ام، نمی‌دانم سرنوشت این اثر ارجمند چندجلدی، که خود بر این باور بود که انتشار آن می‌تواند سال‌ها جامعه‌ی ما را در این رشته یارو یاور باشد، بکجا انجامید؟ اثری که بی‌دودلی همانند دیگر آثار آریان‌پور در نوع خود راه‌گشا، تاثیرگذار و به دلیل این‌که این‌گونه آثار در فرهنگ ما کمیاب است، چاره‌ساز خواهد بود. او به‌درستی بر این باور بود که دین‌سالاری در ایران از دیرباز راه را بر مقوله‌ی فلسفه، یعنی بیان چرایی‌ی جهان، سد کرده و باعث شده است تا اندیشه‌ی اجتماعی در سطح حرکت کرده و توقف بنیادهای راستین تحولات اجتماعی را باعث گردد.

این دانشمند نامی و فرهیخته که روان را به کیمیای دانش آراسته می‌داشت، در تیمار تن نیز کارستان کرده بود. او در سال‌های دهه‌ی بیست شمسی و در دوران جوانی‌ی خویش از قهرمانان نام‌آور وزنه‌برداری‌ی ایران بود!

بی‌شک نام و یاد گرامی و عزیز استاد دکترامیرحسین‌آریان‌پور در خاطره‌ی همه‌ی ایران‌دوستان و عدالت‌پژوهان ماندگار است.

سروده‌ی زیر منتسب به او است که همواره آن را زمزمه می کرد:

روزما فرداست، فردا روشن است
شام تیره صبح را آبستن است

روشنی زاید ز بطن تیرگی
زاده بر زاینده یابد چیرگی

ما همه در راه صبح روشنیم
در دل تاریخ آن سو می‌رویم

سیر ما سازنده‌ی تاریخ ماست
سیر تاریخی کجا از ما جداست

پس اگر با شوق و آگاهی رویم
راه تاریخی‌ی خود کوته کنیم

آفتاب زندگی پاینده باد
چشم ما بر طلعت آینده باد.

محمدعلی ناظری

محمدعلی ناظری